درس نهم دولت های دیلمیان

دیلم و دیلمیان

سرزمین مازندران و گیلان از نظر طبیعی به دو بخش جلگه ای و کوهستانی تقسیم میشد که به قسمت کوهستانی گیلان دیلم و به مازندران طبرستان می گفتند و از قرن سوم هجری اسلام در این مناطق پدید آمد و دولتهایی در آنجا تشکیل گردید.

دیلمیان از علویان طبرستان استقبال می کنند

در اواسط قرن سوم هجری , مردم طبرستان و دیلم توسط گروهی به نام علویان که از نسل امام حسن بودند , به دین اسلام فرا خوانده شدند و بدلیل تمایلات استقلال طلبانه , به کمک آنان دولت علویان را تاسیس کردند . مرکز حکومت آنان شهر آمل و از مشهورترین سران علویان داعی کبیر و و ناصر کبیر بود . حکومت علویان توسط سامانیان منقرض شد ولی پیروان و سپاهیان آن ها بدنبال انجام فعالیتهایی در سلسله آل زیار و آل بویه را تاسیس کردند.

آل زیار نخستین سلسله دیلمیان را تاسیس می کند

در اوایل قرن چهارم هجری , بسیاری از سربازان و سرداران دیلمی که در خدمت علویان بودند , به دلیل نداشتن رهبری و حکومت , سرگردان بودند اما تعدادی از آنان به خدمت سامانیان در آمدند از جمله مردآویج , پسر زیار که از سرداران دلیر دیلمی بود و آرزو داشت حکومتی مستقل تشکیل دهد . او کار خود را با تصرف گرگان و طبرستان آغاز کرد و برخی از شهرهای مرکزی و غربی ایران را به تصرف در آورد . مردآویج پس از آنکه اصفهان را مرکز حکومت خود قرار داد , راه و رسم ساسانیان را پیشه خود ساخت .اما بدلیل بد رفتاری با سپاهیان خود , به دست آنان کشته شد .

هجوم دشمنان , آل زیار را ضعیف می کند

وشمگیر , برادر مردآویج , پس از مرگ او به حکومت آل زیار رسید و مورد حمله و یورش سامانیان قرار گرفت . در مقابل این حملات آل زیار کلیه متصرفات خود را از دست دادند و تنها گرگان را برای خود حفظ نمودند و دولت آل زیار در زمان سلجوقیان از میان رفت .

آل بویه , دومین سلسله دیلمیان را تاسیس میکنند

حکومت مستقل آل بویه توسط علی , حسن , احمد پسران ماهیگیری به نام بویه تاسیس گردید . این سه تن دیلمیانی بودند که به مردآویج پیوستند و پس از قتل او , این حکومت را تاسیس کردند .
علی امیر بزرگ آل بویه , دشمن خلیفه عباسی بود و دو برادرش احمد و حسن از او اطاعت میکردند و در نتیجه احمد جهت فتح بغداد با سپاهیانش رهسپار عراق شد . او بغداد را فتح کرد و خلیفه را به زندان افکند . اما چون خلیفه عباسی حاضر به اطاعت از ال بویه شد , دیلمیان از انقراض عباسیان منصرف شدند.

امیر عضدالدوله دیلمی

در زمان عضدالدوله ,فرزند حسن , مشهورترین فرمانروای دیلمی , آل بویه قدرت بسیار داشتند و تقریبا سراسر ایران را تحت اختیار داشتند . عضدالدوله بدلیل علاقه به عمران و آبادی بیمارستان عضدی را در بغداد تاسیس کرد و در آن پزشکان علاوه بر درمان , به آموزش طب نیز میپرداختند . در زمان عضدالدوله , سدی بنام بند امیر بر روی رودخانه کر بسته شد . و در این زمان کشاورزی و آبادانی رونق فراوان یافت.

تجزیه دولت آل بویه

شاهزادگان دیلمی پس از آل بویه برای بدست آوردن قلمرو بیشتر با هم به زد و خورد پرداختند و هر یک حکومت مستقل تشکیل دادند . در حقیقت اولین دولت کاملا مستقل در زمان آل بویه تشکیل شد و آنها در ایران جایگاه خاصی دارند . در این دوران عمران و آبادانی و توجه به دانشمندان و نویسندگان رواج فراوان یافت . ابوعلی سینا دانشمند بزرگ ایران در اواخر عمر خود در همدان وزیر آل بویه بود.

سوالات درس نهم
۱- کدام دولت , حکومت علویان را منقرض کرد ؟

دولت سامانیان

۲- (( علوی)) یعنی چه ؟

یعنی کسانی که از نسل امام حسن (ع) بودند.

۳- مردآویج کدام مناطق را تصرف کرد ؟

گرگان , طبرستان , برخی از شهرهای مرکزی و غربی ایران

۴- عضدالدوله برای عمران و آبادی کشور چه کرد ؟

در زمان او بیمارستان عضدی را در بغداد تاسیس کرد که پزشکان علاوه بر درمان به آموزش طب می پرداختند و نیز در زمان آل بویه کشاورزی رونق فراوان یافت و بسیاری از سرزمینها آباد شدند.

درس دهم تشکیل دولت های ترک نژاد در ایران

خاستگاه ترکان و چگونگی ورود آنان به ایران

ترکان که ابتدا در نواحی شرقی و دوردست آسیای مرکزی زندگی میکردند مجموعه قبایلی بودند که در دوران ساسانیان به ایران حمله ور شدند و شکست خوردند .
آنان دو وجه مشترک داشتند:
۱- زبان ترکی
۲- زندگی دام داری
در نتیجه پیشروی سپاهیان مسلمان در آسیای مرکزی و سرزمین های ترک نشین ، تعداد زیادی از ترکان اسلام را شناختند و مسلمان شدند و به تدریج عده زیادی از آنان به داخل ایران راه یافتند.

غزنویان ، اولین سلسله ترک نژاد در ایران

آلپتکین ، یکی از سپهسالاران سامانیان ، در اواخر عمر خود ، از دولت سامانی ناراضی شد و به شهر غزنین رفت و با جانشینانش در این شهر حکومتی را تشکیل داد که این حکومت غزنویان نامیده شد . آن ها از غزنین به جنگ با بت پرستان می رفتند .
سلطان محمودغزنوی ، بزرگترین فرمانرواهای غزنویان ، قلمرو خود را از غزنین فرا تر برد . او به سیستان لشکر کشید و بقایای صفاریان را بر انداخت ، به خراسان و ماوراءالنهر حمله کرد و قسمتی از قلمرو آل بویه را به تصرف درآورد.سلطان محمود در طول حکومت داری خود ، چندین بار به هندوستان لشکرکشی کرد و هر بار بر قلمرو غزنویان افزود و با غارت بت خانه های هندوستان ، ثروت فراوانی را نصیب خود کرد و باعث شد تا زمینه حملات بعدی غزنویان به هندوستان فراهم شود . از جمله بت خانه هایی که در هندوستان توسط سلطان محمود فتح شد ، معبد سومنات بود .
از خصوصیات سلطان محمود غزنوی علاقه او به شاعران بود و دربار او همیشه مرکز تجمع بسیاری از شاعران بود . از شاعران به نامی که در این دوره می زیستند، فردوسی توسی را می توان نام برد با این تفاوت که او شاعر درباری نبود .

نابسامانی و تهاجم خارجی ، غزنویان را ضعیف می سازد

پس از سلطان محمد ، پسرش مسعود ، حکومت را به دست گرفت . سلطان مسعود از کاردانی و تدبیر پدرش بهره ای نداشت .از جمله یکی از وزیران معروف دولت غزنوی به نام حسنک وزیر را به سلطان مسعود پس از پدرش مسعود بر مسند حکومت نشست اما از کاردانی و تدبیر پدرش ، اتهام مخالفت با حکومت خود به قتل رساند . اما به دلیل لشکر کشی متعدد به نواحی مختلف ایران و کسب فتوحات در هند ، از مرز شمالی غزنویان یعنی ماوراء النهر غفلت کرد و در نتیجه ترکان سلجوقی وارد خراسان شده و با در هم شکستن سپاه سلطان مسعود ، او را فراری دادند . دولت غزنوی مدت ها به صورت یک دولت کوچک محلی در غزنین بدون اهمیت و اقتدار به حیات خود ادامه داد.

سلجوقیان حکومت قدرتمندی را در ایران تاسیس می کنند

جد طغرل ، بنیان گذار سلسله سلجوقیان ، سلجوق نام داشت و به همین دلیل سلسله او را سلجوقیان نام نهادند. آنان برای جست و جوی چراگاه دام های خود ، به تدریج از دشتهای آسیای مرکزی وارد ماوراء النهر و خراسان شدند. و سلطان مسعود غزنوی را در جنگ دندانقان در سال ۴۳۰ هجری شکست دادند.
طغرل پس از پیروزی بر غزنویان ، بقای دولت آل زیار را بر انداخت و سپس به نواحی مرکزی و غربی ایران رفت و حکومتهای شاهزادگان آل بویه را منقرض کرد و قلمرو خود را تا شام گسترش داد اما از آنجایی که خلیفه بغداد او را تائید میکرد ، به او احترام می گذاشت .
آلب ارسلان برادر زاده طغرل پس از او به حکومت رسید و فتوحات سلجوقیان را ادامه داد. به عنوان مثال به روم شرقی لشکر کشید و در جنگ ملازگرد ، شکست سختی بر سپاهیان روم شرقی وارد آورد و امپراطور روم را اسیر کرد. پس از فتح ملازگرد ، قسمتهای بزرگی از آسیای صغیر به تصرف ترکان مسلمان درآمد و این مسئله اروپاییان را نگران کرد . سلطان ملکشاه ، پسر آلب ارسلان ، جانشین پدرش شد . او بدلیل فتوحات خود و گسترش متصرفات سلجوقیان از شرق تا چین و از غرب تا دریای مدیترانه ، مشهورترین سلطان سلجوقی به شمار می آید و پس از اسلام ، نخستین بار بود که چنین دولت بزرگی به شمار می آمد . پایتخت ملکشاه اصفهان بود .

وزیران بزرگ ، دولت سلجوقیان را اداره می کنند

دوره سلجوقیان را می توان عصر وزیران بزرگ نامید . بدلیل آنکه کشور پهناور سلجوقیان را وزیران کاردان و خردمند ایرانی اداره می کردند . آنان خود از قبایل صحرا گرد بودند و میدانستند که سرزمین پهناور وبا جمعیت بسیار و تمدن و فرهنگ پیشرفته ، با وجود افراد آشنا به کشورداری موفق خواهد شد .
از جمله مشهورترین وزیر دوره سلجوقی خواجه نظام الملک توسی است که بناهای متعددی را از جمله مدارس نظامیه بر پا کرد . این مدارس در شهرهای بزرگ مانند بغداد و نیشابور تاسیس شده بود و در آن طلاب و دانشمندان تحصیل می کردند . این اقدامات باعث شد تا عصر سلجوقیان ، عصر شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی به حساب آید.

تجزیه قلمرو سلجوقیان

تجزیه دولت سلجوقیان در زمان سلطنت سلطان سنجر فرزند ملکشاه اتفاق افتاد . در حقیقت با وحدت فرزندان سلجوق و وجود وزیران لایق ، تصرف سرزمینهای بسیار وسیع و تاسیس دولت سلجوقیان محقق شد اما بدلیل نزاع بر سر جانشینی ملکشاه و نیز وجود مقامی به نام اتابک در دولت سلجوقی ، قلمرو آنان پس از ملکشاه تجزیه شد

برچسب: نویسنده: erfan تاريخ: سه شنبه 3 بهمن 1391 ساعت: 13:58